Τη χρήση φαρμακευτικών ουσιών είτε σα βάλσαμο της ψυχής είτε για διεύρυνση του συνειδησιακού επιπέδου τη συναντάμε από τους πανάρχαιους πολιτισμούς. Σε αντίθεση όμως με αυτό που συμβαίνει σήμερα, η χρήση ήταν συνήθως αποδεκτή κάτω από όρους (π.χ. θρησκευτικές τελετές) και κοινωνικά ελεγχόμενη. Έντονο πρόβλημα δημιουργείται στις σύγχρονες κοινωνίες, όπου η χρήση ουσιών σχετίζεται με πολυπαραγοντικά, κοινωνικά κατά βάση, αίτια.
Η τοξικοεξάρτηση ορίζεται ως η συνάντηση του ατόμου με την ουσία σ’ ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Όμως, η ύπαρξη και η διαθεσιμότητα των ουσιών, η άμεση ή έμμεση διαφήμισή τους και η παράλληλη ύπαρξη ανθρώπων που έχουν ανάγκη απ’ αυτές τις ουσίες για να νιώσουν καλύτερα, δε μπορούν από μόνες τους να εξηγήσουν την ανάπτυξη της χρήσης αυτών των ουσιών. Τόσο ο άνθρωπος, όσο και οι φαρμακευτικές ουσίες υπάρχουν αιώνες τώρα, χωρίς όμως το φαινόμενο της χρήσης να πάρει ποτέ τις ανεξέλεγκτες διαστάσεις που έχει σήμερα.
Γι’ αυτό το λόγο, οι ρίζες των αιτιών του προβλήματος της τοξικοεξάρτησης πρέπει να αναζητηθούν στη διάρθρωση του κοινωνικού ιστού. Το σύγχρονο αναπτυξιακό μοντέλο της καταναλωτικής κοινωνίας φαίνεται ότι αποτελεί καταλυτικό παράγοντα στην έκρηξη του προβλήματος. Η συνεχής παθητικοποίηση και περιθωριοποίηση των πολιτών, η έλλειψη οραμάτων και στόχων, η έλλειψη εμπιστοσύνης, η ταύτιση της ευτυχίας με την οικονομική ευημερία, η αλόγιστη καταστροφή του περιβάλλοντος προς χάρη της οικονομικής ανάπτυξης, η μονοσήμαντη δηλαδή ερμηνεία του όρου «ανάπτυξη» σαν πανάκεια για την ανθρώπινη ευτυχία, είναι οι ρίζες του προβλήματος. Πάνω σ’ αυτήν τη βάση στηρίζονται οι ακόλουθες αρχές που διέπουν τη φιλοσοφία της πρόληψης.
- Το φαινόμενο της εξάρτησης από φαρμακευτικές ουσίες δεν είναι φαινόμενο φαρμακευτικό, αλλά ψυχοκοινωνικό. Μ’ αυτήν την έννοια η ρήση του Ιπποκράτη «κάλλιον προλαμβάνειν ή θεραπεύειν» δε θα μπορούσε να έχει καταλληλότερη εφαρμογή.
- Θα πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι καμία διέξοδος από το πρόβλημα των ναρκωτικών και τις απαισιόδοξες προοπτικές του δεν υπάρχει, αν δεν υπάρξει ενεργοποίηση όλων για την επίλυση μιας σειράς κοινωνικών προβλημάτων που σχετίζονται άμεσα με την εξάπλωση της χρήσης των ναρκωτικών. Και τέτοια προβλήματα είναι η ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων, η ποιότητα ζωής, η καταστροφή του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης επικοινωνίας, η μοναξιά και η αποξένωση, το άγχος κ.λπ.. Θα πρέπει να σταματήσει η μονομερής επιδίωξη της οικονομικής ανάπτυξης και η παράλληλη υποβάθμιση της προσωπικής ανάπτυξης και του περιβάλλοντος.
- Στην πρόληψη είναι σαφές ότι πολύ μικρή σημασία έχει αν κάποιος χρησιμοποιεί σκληρά ή μαλακά, νόμιμα ή παράνομα ναρκωτικά. Όλες οι ουσίες, που με οποιοδήποτε τρόπο τροποποιούν τον ψυχισμό, παθητικοποιούν και οδηγούν στην κοινωνία της «αναισθησίας». Θα πρέπει λοιπόν, η πρόληψη να μην επικεντρώνεται μόνο στις παράνομες ουσίες, αλλά στην αντιμετώπιση ολόκληρης της κουλτούρας της χρήσης ουσιών για επίλυση των προσωπικών και κοινωνικών προβλημάτων. Απ’ αυτήν την άποψη δεν υπάρχουν αθώα και επικίνδυνα ναρκωτικά.
- Το πρόβλημα των ναρκωτικών είναι και κοινωνικό και για την αντιμετώπισή του οφείλουν όλοι να συμμετέχουν. Η πρόληψη επομένως δεν είναι μόνο θέμα εξειδικευμένων στελεχών και επιστημόνων, αλλά προϋποθέτει και τη συνεργασία με όσο το δυνατόν περισσότερα άτομα και φορείς. Γι’ αυτό τα στελέχη πρόληψης οφείλουν να ζητούν τη συνεργασία μεμονωμένων ατόμων που συντελούν στη βοήθεια υλοποίησης προγραμμάτων πρόληψης και να εμπλέκουν όσο γίνεται περισσότερους φορείς. Η κοινή δράση αποφέρει πιο γρήγορα και θετικά αποτελέσματα. Οι οργανωμένοι φορείς - ομάδες είναι δυνατό να λειτουργήσουν υποστηρικτικά και ενισχυτικά στο έργο της πρόληψης, μέσα από το πλαίσιο όπου ανήκουν. Ταυτόχρονα, όμως, υποστηρικτικά και ενισχυτικά είναι δυνατό να λειτουργήσουν ευαισθητοποιημένοι πολίτες - εθελοντές στην πρόληψη. Ο εθελοντισμός είναι ένας τομέας άμεσα συνυφασμένος με την έννοια της πρόληψης και μπορεί να αποφέρει σημαντικό έργο.
- Υπάρχει διαχωρισμός μεταξύ πρόληψης και καταστολής. Πρόληψη είναι η παρέμβαση πριν την εκδήλωση ενός γεγονότος που προκαλεί δυσάρεστες συνέπειες. Καταστολή είναι ένας τρόπος αντιμετώπισης, καταπολέμησης ενός προβλήματος, αφού αυτό έχει εκδηλωθεί και εκφραστεί. Με την πρόληψη ουσιαστικά προσανατολίζεσαι στις αιτίες του προβλήματος, ενώ με την καταστολή προσανατολίζεσαι μόνο στο άτομο που σχετίζεται άμεσα με το πρόβλημα. Με την πρόληψη δε λες απλά όχι στο πρόβλημα, αλλά ταυτόχρονα, προτείνεις. Οι προτάσεις αυτές δεν αποτελούν έτοιμες λύσεις, αλλά κατευθυντήριες γραμμές, έτσι ώστε μόνοι τους οι άνθρωποι να είναι σε θέση να καλλιεργήσουν τα ενδιαφέροντά τους και να δραστηριοποιηθούν σε πράγματα που τους ευχαριστούν και θεωρούν σημαντικά. Η καταστολή από μόνη της δεν εξασφαλίζει και πρόταση.
- Γενικά, στη ζωή μας δε μπορούμε να λέμε απλά «όχι» σε όλα όσα δε μας αρέσουν. Πρέπει ο καθένας να δίνει απάντηση στο τι του αρέσει και πώς θα ήθελε να είναι μια κατάσταση. Δε μπορούμε να λέμε ότι τα ναρκωτικά βλάπτουν, αν δεν απαντήσουμε ταυτόχρονα τι ωφελεί.
Πάντα υπάρχουν εναλλακτικές προτάσεις και αυτές καλείται να δώσει η πρόληψη. Οι προτάσεις αυτές αφορούν στην ενδυνάμωση της προσωπικότητας του ατόμου και στην ανάπτυξη αρμονικών σχέσεων, τόσο με τον ίδιο του τον εαυτό, όσο και με το ευρύτερο περιβάλλον του, καθώς και στην αντιμετώπιση τυχόν ψυχικής δυσφορίας του με θετικές λύσεις. Γιατί μόνο μια ισχυρή προσωπικότητα, που έχει επίγνωση των αδυναμιών της και είναι συμφιλιωμένη μαζί τους, αλλά παράλληλα γνωρίζει και τις ικανότητές της και τις αξιοποιεί στο μέτρο, που μπορεί κάθε φορά, μπορεί να διαχειρίζεται ικανοποιητικά γεγονότα που προκαλούν δυσάρεστες συνέπειες.
Οι προτάσεις λοιπόν αυτές επικεντρώνονται:
- Στην ενημέρωση - πληροφόρηση για το θέμα της εξάρτησης, τις ψυχοδραστικές ουσίες, την αιτιολογία του προβλήματος των ναρκωτικών και την απομυθοποίησή του.
- Στην ανάπτυξη στάσεων ζωής εναντίον των εξαρτήσεων.
- Στην ενίσχυση των δεξιοτήτων αντίστασης στις αρνητικές πιέσεις.
- Στην αναγνώριση και αποδοχή του εαυτού και των συναισθημάτων.
- Στην ανάπτυξη προσωπικών και κοινωνικών δεξιοτήτων (επικοινωνία, αυτοεκτίμηση, κριτική λήψη αποφάσεων, έκφραση συναισθημάτων, επίλυση συγκρούσεων, διαχείριση της διαφορετικότητας κ.λπ.).
- Στην εκπαίδευση σε θέματα επικοινωνίας και σχέσεων (σχέσεις με ομηλίκους και ενήλικες, οικογένεια, προβλήματα επικοινωνίας, κ.λπ.).
- Στην καλλιέργεια κλίματος ομαδικότητας, συνεργασίας, αλληλεγγύης, στοιχεία που προωθούν τη μάθηση και την εξέλιξη.
- Στην ανάληψη πρωτοβουλιών, ευθυνών και στην προώθηση υγιών στάσεων ζωής και δημιουργικών προτάσεων αξιοποίησης του ελεύθερου χρόνου.
Μέσα στο πλαίσιο της παραπάνω ενιαίας φιλοσοφίας, η πρόληψη στις μέρες μας δεν εστιάζει το έργο της στην ίδια τη χρήση και στους κινδύνους από αυτήν. Αντίθετα, επικεντρώνεται περισσότερο στις αιτίες του προβλήματος των ναρκωτικών και επιδιώκει την προαγωγή της γενικότερης ψυχοκοινωνικής υγείας των ανθρώπων. Γιατί πρόληψη δεν σημαίνει μόνο αποφυγή της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών, αλλά ενεργοποίηση πάνω σ’ ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων, που έχουν σχέση με την ποιότητα της ζωής μας και αφορούν στη σωματική και ψυχική υγεία του ανθρώπου.
Περακάκη Σοφία,
Κοινωνική Λειτουργός,
Στέλεχος ΚΕΣΥΥ - ΝΕΛΕ Ηρακλείο
